Soms is het niet wat je verwacht. Je leest je stevig in voor een interview, probeert zoveel mogelijk informatie te verzamelen over je gast, probeert je in te leven in wie hij is, hoe hij denkt. En dan zit je ineens tegenover hem. Het publiek zwijgt, het gesprek begint.
Gisteren presenteerde ik in het Rotterdamse TENT een Zomergasten-achtige avond met kunstenaar Han Hoogerbrugge. In zijn werk vloeit de wereld van celebrities en politiek moeiteloos over in de zijne. Elke dag tekent hij een nieuwe strip waarin hij zichzelf opvoert naast Sarkozy, Khadaffi, David Lynch, Quentin Tarantino en de Paus, om maar een paar illustere voorbeelden te noemen. De tekeningen zijn strak, zwart, stug bijna. Zichzelf tekent hij in donker pak met zorgvuldig achterover gekamde haren en zo’n typische druipsnor. Met andere woorden: ik had best een goed beeld van wie ik voor me zou krijgen.
En inderdaad, het pak was er, die haren en die snor, maar de zo strak getekende Han bleek veel aarzelender, twijfelder en opener dan zijn werk en biografie deden vermoeden. Het was een fijne ontmoeting, verrassend.
Meestal is het niet wat je verwacht. En dat maakt mijn vak nou zo leuk.

Wie wint de prestigieuze Rotterdam Design Prijs editie 2011? Zaterdag mocht ik bij het jurydebat zitten en kreeg zo een unieke blik achter de schermen. Een vaak gehoorde kritiek op de design prijs (en zoveel andere prijzen) is het appels-met-peren-syndroom, hoe kun je zoveel verschillends tegen eenzelfde meetlat leggen? Wat mij betreft een totaal verouderd bezwaar. Dit zijn post-postmoderne tijden, zo’n argument gaat echt niet meer op. Veelvormigheid is een uitgangspunt, geen uitzondering.
Dat appels-met-peren geldt overigens ook voor elke jury, maar daar hoor je dan weer niemand over. Notitie gemaakt tijdens het urenlange jury-overleg en dat als basis gebruikt bij het debat in Boijmans dat ik vandaag voorzat. Best een ingewikkelde klus: een publieke weergave van het jurydebat modereren zonder de winnaar prijs te geven. Is dat gelukt? Kijk maar op http://vimeo.com/36927412.
De winnaar kan ik inmiddels bekend maken: Rietveld Landscape met Vacant.nl. Geweldig project dat wijst op de tandenknarsende leegstand van zoveel ruimte in dit kleine land. Een stad van blauwe piepschuim gebouwen toont een wereld van mogelijkheden. Vanuit mijn drie bij vier woonkamer in Amsterdam fantaseer ik over lege fabrieken met groots schrijfatelier-appeal. Laat ons erin! Rietveld Landscape is er hoe dan ook met hun statement in geslaagd dit heikele punt (opnieuw) op de politieke agenda te zetten. Of wat design al niet teweeg kan brengen.

(Daarna volgde mijn barbaarse speech. Nalezen kan, hij staat op de site.)

Een minuscuul wit tikkeltje, meer is het niet. Een piepklein pilletje dat miljoenen vrouwen elke dag braaf uit de strip drukken. Nauwelijks te geloven dat zoiets kleins zo’n groot effect kan hebben.

Sinds mijn zestiende behoorde de Pil ook tot mijn dagelijkse ochtendritueel. Ik, een kind van de woelige jaren zeventig: de generatie van vrijheid en blijheid, waar de Pil thuishoorde in het rijtje brandende bh’s, LSD en Woodstock. Mijn moeder had een veel leuker seksleven dankzij de Pil. En ik ben geboren ondanks de Pil.

Als bij toeval kruisten onze wegen. Meer een logische stap, dan een keuze. Ik had een vaste relatie, wilde niet zwanger raken, klopte aan bij mijn huisarts en voila. Alternatieven heb ik nooit overwogen. Waarom zou ik? Dit was hoe iedereen om me heen het deed en, zeg nou zelf, een pilletje slikken is een stuk praktischer dan een pijnlijk ingeplant spiraaltje of, erger nog, een stuk plastic tussen je benen. Want verder dan dat reikte mijn kennis toen niet. En ik ben niet de enige: recent onderzoek wijst uit dat Nederlandse vrouwen tussen de 32 en 42 jaar lang niet alle vormen van anticonceptie kennen en niet begrijpen dat ze zo slecht door de huisarts zijn voorgelicht over de mogelijkheden (Harris Interactive, 2010).

Ik ging ervan uit dat de Pil de veiligste methode van anticonceptie was. Niet helemaal juist. In theorie beschermt hij 99,8% tegen zwangerschap (Pearl-index). In de praktijk, alle vergeetachtigheid en praktische omstandigheden meegerekend, kan dat percentage zakken tot wel 90%. Ver onder de betrouwbaarheid van het koperspiraaltje (99,5%) en in de buurt van het aloude condoom (88%).

Maar ik was heel gelukkig met mijn Pil. Jazeker, ik vergat hem wel eens. Stond ik in Thailand in mijn toilettas te graaien naar de strip die ik nooit had ingepakt. Of vloekte ik op zondag zonder doktersrecept. Maar al bij al vervulde hij z’n functie uitstekend. Zonder ongemakken of bijwerkingen. Tenminste, dat dacht ik. Maar wat wist ik er nou werkelijk van?

Na tien jaar ging mijn vaste relatie uit en beeindigde ik ook mijn jarenlange relatie met de Pil. Ik was weer single en had geen zin om tot ‘De Ware’ elke dag een rondje hormonen te slikken. Wat begon uit praktische overwegingen – noem het luiheid, werd een eye-opener. Niet alleen vlogen er meteen een paar kilo’s af; ik voelde me na een paar weken zonder Pil sterker en zelfverzekerder dan ooit. Ik had meer energie en minder last van stemmingswisselingen rond het ongesteld zijn. Een ander merkwaardig verschil: ik kreeg kriebels van een ander soort man. De intellectuele metroseksueel verschrompelde ineens naast de stoerdere, ongeschoren exemplaren. Ik had meer zin in seks, genoot meer van het vrijen en kwam makkelijker klaar.

Natuurlijk, dat alles kan het gevolg zijn van het herontdekte single leven of, nog evidenter, een andere sekspartner. Maar stel dat deze veranderingen in mezelf voor een deel te maken hadden met dat minuscule witte pilletje. Hoeveel vrouwen lopen er dan op dit moment rond die emotioneler en onzekerder door het leven gaan door het nemen van de Pil? En hoeveel vrouwen kiezen, misleid door kunstmatige hormonen, voor de verkeerde man?

Een korte rondvraag onder ex-pilgebruisters levert veel herkenning op. Zo was Lauren (37), architecte, een paar jaar geleden ‘Pilmoe’: ‘Ik had geen zin meer in die hormonen. Gek eigenlijk, jarenlang had ik er niet over nagedacht en ineens vond ik dat ik genoeg geslikt had. Ik ben gewoon gestopt. Een paar maanden daarna veranderde er iets: ik voelde me vrolijker en zelfverzekerder. Ik kwam meer voor mezelf op. Misschien is daardoor wel mijn relatie uitgegaan, maar terug aan de Pil: dat nooit meer!’

Jill (34), forensisch psychologe, ervaarde iets gelijkaardigs: ‘Ik had minder hoofdpijn voor de menstruatie, minder somberheid, meer zin in seks. Ik zat gewoon beter in mijn vel, zowel fysiek als mentaal. Dat verbaasde me, eerlijk gezegd. Mij was altijd verteld dat je met pilgebruik minder last zou hebben van PMS en buikpijn tijdens de menstruatie, terwijl het omgekeerde waar bleek.’ Maartje (38), afdelingshoofd: ‘Stoppen met de Pil was een grote stap. Echt een breuk met een jarenlang ritueel. Maar ik voelde me vrijer zonder. Misschien door het wegblijven van de hormonen, misschien omdat ik er niet meer dagelijks aan moet denken. Wie zal het zeggen?’

Als er een verband bestaat tussen de ervaringen van deze vrouwen en het slikken van de Pil, valt er na vijftig jaar weinig te vieren. Terwijl het zo’n succesverhaal leek. Wereldwijd is de Pil de meest gebruikte vorm van anticonceptie. In Nederland gebruikt tegenwoordig 45% van alle vrouwen in de vruchtbare periode van hun leven de Pil. Onder jongeren is het met 95% veruit de meest populaire vorm van anticonceptie.

Zoals zoveel medicijnen ontstond de Pil per toeval, tijdens een onderzoek naar een middel tegen menstruatiepijn. Onder de naam Enovid kwam uiteindelijk een geneesmiddel op de markt met als bijwerking tijdelijke onvruchtbaarheid. Het middel vloog over de toonbanken. Uit het niets laaide er een epidemie van ‘hevige menstruatiepijnen’ op onder Amerikaanse vrouwen (die de bijsluiter goed hadden gelezen). In 1960 werd de Pil door de FDA (Federal Drugs Administration) toegestaan als anticonceptiemiddel. Twee jaar later volgde Nederland.

Met het grote succes van de Pil begon het speculeren over de gezondheidsrisico’s. Wereldwijd storten onderzoekers zich, al dan niet betaald door de farmaceutische industrie, op de bijwerkingen. Zo nu en dan komt er een ‘ontdekking’ voorbij, die vaak even snel weerlegd wordt. De Pil verkleint het risico op gezwellen in de baarmoeder! De Pil verhoogt het risico op borstkanker! Meer migraine bij gebruik Pil! Langer leven dankzij de Pil! Als reactie op deze studies werden tweede- derde- en nu zelfs vierdegeneratiepillen ontwikkeld, die evenmin perfect blijken.

Er valt een hoop te vinden over de lichamelijke bijwerkingen van de pil. Maar wie op zoek is naar feiten rond psychische bijwerkingen, heeft het lastig. Somberheid, depressieve stemmingen, minder zin in seks: ze staan in de bijsluiter vermeld als een voetnoot. Ze zijn ook moeilijker te peilen. Wanneer heeft iemand minder zin in seks door omstandigheden en wanneer door de Pil? Toch zijn het deze bijwerkingen waar je als vrouw elke dag mee worstelt, die je levenskeuzes en zelfs je geluk bepalen.

Een recent ambitieus Europees onderzoek lichtte een tipje van de sluier op. Onder leiding van professor Alfred Mueck (Universiteit Heidelberg) werd het libido van meer dan duizend pilgebruiksters bestudeerd. De resultaten zijn opvallend. Mueck vertelt: ‘Er lijkt een verband te bestaan tussen het gebruik van de Pil en een verlaagd libido bij vrouwen. Mogelijk omdat vrouwen aan de pil tijdelijk een lager niveau aan testosteron hebben. Bij de ene vrouw is het effect sterker dan de andere. In het uiterste geval leidt het tot seksueel disfunctioneren.’

Testosteron staat bekend als het mannelijke geslachtshormoon, maar is ook voor vrouwen ontzettend belangrijk. Te weinig testosteron kan leiden tot vermoeidheid, depressie, vetophoping en, natuurlijk, minder zin in seks. Klinkt herkenbaar. Schuilt daar de sleutel van het verhaal? Mueck is voorzichtig. Zijn onderzoek is, onthutsend genoeg, het eerste naar effecten van de Pil op het libido dat op deze schaal is uitgevoerd. Mueck: ‘Meer dan duizend vrouwen deden mee. We hebben een eerste associatie gelegd en gaan het onderzoek verder uitbreiden, maar de resultaten moeten serieus genomen worden.’ Vinden we ze straks terug in de bijsluiter? Mueck: ‘Nee, zeker bij dit soort medicijnen die op grote schaal worden gebruikt, zullen er minstens twee of drie studies nodig zijn om iets ervan op de bijsluiter te krijgen.’

Seksuologe Hanneke Termeer (NVVS, Amsterdams Medisch Centrum) vond ook in haar onderzoeken een verband tussen het slikken van de Pil en minder zin in seks. Maar wat betekent dat precies voor een vrouw? Termeer: ‘Minder zin in seks kan leiden tot opwindingsproblemen die weer kunnen leiden tot pijn en dan gaat het van kwaad naar erger. Op zeker moment wordt het een innerlijk conflict. Vrouwen raken in een negatieve spiraal die invloed heeft op hun zelfbeeld en hun relatie.’

Hoe ironisch: het medicijn dat ons ooit seksuele vrijheid beloofde, blijkt ons seksueel te beteugelen. Als deze feiten kloppen, heeft de ‘bevrijder’ een Januskop. Maar dat gaat Termeer te ver: ‘We gaan ervan uit dat bij ongeveer tachtig procent van de vrouwen de Pil meer goed dan slecht doet. Het valt dus erg mee.’ Dat is maar hoe je het bekijkt. Bij twintig procent van de vrouwen doet de Pil meer kwaad dan goed. Als dat cijfer klopt, wat te betwijfelen valt gezien het geringe onderzoek, zouden maar liefst twee op de tien vrouwen zich beter voelen zonder de Pil.

Wat is waar en wat is wijsheid? De bijwerkingen van het minuscule tikkeltje blijven moeilijk te bewijzen, maar even moeilijk te ontkennen. Pil of geen Pil: het blijft een persoonlijke afweging. Dit kind van de zeventiger jaren heeft er in ieder geval mee gebroken. Inmiddels heb ik acht jaar verkering met een koperspiraaltje en we zijn volmaakt gelukkig. Ik hoef niet dagelijks aan hem te denken en hij is er altijd voor me. Hij valt me niet lastig en, nog het allerbelangrijkste, bij hem ben ik zonder twijfel helemaal mezelf.

© Sarah Meuleman | Red 2011, www.red.nl

Zouden ze elkaar iets te vertellen hebben?

Lady Gaga met haar wereld van geile zangers en opgedirkte zangeresjes, van snelle hits en flitscarrieres, van roem als zelfbevrediging. Mijlenver verwijderd van de trage tijd van Beethoven, waar nog ruimte was voor authentieke passie, vakmanschap en diepgang. Beethoven en Lady Gaga aan één tafel; dat moet wel leiden tot lange, pijnlijke stiltes.

Maar ik geloof het niet. Zinderen zal het! Knetteren tussen de achttiende-eeuwse romanticus en de postmoderne furie. Beethoven valt als een blok voor Gaga’s honger naar vernieuwing, haar lef om te experimenteren en haar knieval voor het publiek. Sterker nog: hij herkent zichzelf in haar. Surfend op de trends van de tijd, de grenzen van de goede smaak aftastend. Deed Beethoven niet precies hetzelfde met zijn negende symfonie? Vandaag een klassieker, een pronkstuk van onze moderne beschaving, maar in Beethovens tijd door menig collega en recensent bekritiseerd en zelfs weggezet als smakeloos, pompeus en triviaal. Tijdens de eerste uitvoering verliet de helft van het publiek de zaal; niet ontevreden, maar vooral omdat ze uitgeput waren door zoveel muzikaal geweld. Beethovens negende als monster.

En vandaag is het de beurt aan Lady Gaga. Muzikaal niet serieus te nemen, die vrouw. Hoogstens opmerkelijk als cultureel verschijnsel, haar succes het bewijs van een wereldwijde culturele erosie. Gaga zélf heeft er lak aan. Sterker nog: trots noemt ze zich op Twitter ‘Moeder monster’ en spreekt haar zeventien miljoen volgers aan met ‘monstertjes’. Het is zover: Beethoven heeft een monstercultuur voortgebracht die er zelfs prat op gaat. Hadden zijn critici dan toch gelijk?

Nee, zegt de Italiaanse schrijver Alessandro Baricco. In zijn boek De barbaren beschouwt hij Beethoven als historisch omslagpunt. Op scherpzinnige wijze beschrijft Baricco recente culturele ontwikkelingen, zonder die te veroordelen. Schertsend doopt hij de cultuurgebruiker van vandaag tot ‘barbaar’.

En wat wil de barbaar? Diepgang heeft hij verruild voor associatie; de barbaar weet liever een beetje over veel, dan alles over een enkel onderwerp. Zijn wereld is wijds, dankzij globalisering, het internet en talloze technologische revoluties. Maar ook bedrieglijk klein door supersnelle internationale transacties en contacten. De barbaar heeft op elk moment toegang tot miljoenen prikkels en wil daar voortdurend mee spelen. Hij houdt van spektakel, van instant genot en wil vooral verrast worden.

Ik herken me in die barbaar. En Baricco’s boek deed me goed. Want, jazeker, ook ik maakte me zorgen over de spektakelcultuur, over het nefaste effect op de kunsten. Waar moet het heen met kunst als entertainment, toegankelijkheid en populariteit de belangrijkste criteria worden? Net als zoveel makers, bezoekers en fondsen was ik gezwicht voor het aanstekelijke culturele doemdenken. Nee, erger dan dat, besmet met een modieus soort cultuurfatalisme.

Een fatalisme dat in feite niets meer is dan een misverstand. Cultuurfatalisme ziet ontwikkeling aan voor erosie. Ze koestert de ouderwetse tegenstelling tussen hoge en lage kunst. Tussen kunst voor de elite enerzijds en kunst voor de burgerij anderzijds. Tussen pure kunst voor enkelen en bezoedelde kunst voor velen. Tussen Toneelgroep Amsterdam en Joop van den Ende. Tussen Madame Tussauds en het Stedelijk Museum. Ook ik maakte me er schuldig aan. Ook ik wilde de kunst zoals ik die ken verdedigen. Ik was de voorbijganger die Lady Gaga en Ludwig von Beethoven liever niet zag proosten. Ook ik voelde me bedreigd.

Maar als er één advies is dat ik uit het boek van Baricco heb onthouden, één zin die ik wil doen nazinderen, is het deze: wees niet bang voor de barbaren. Nogmaals:
wees niet bang voor de barbaren!

Niet de barbaar marginaliseert de kunsten. Dat doen de kunsten zelf. Daar hebben ze, geloof me, zelfs de PVV niet voor nodig. De cultuurfatalist maakt een cruciale denkfout. Hij veronderstelt dat de betekenis van kunst an sich op de helling staat. Niet de waarde van kunst staat ter discussie, maar haar gedaante. Kunst bevindt zich op een historisch kruispunt. Er is veel veranderd in de ervaring en de beleving van haar toeschouwers. Ze moet meegeven, maar weigert. Lef. Het ontbreekt aan lef en vertrouwen. Om de ervaring van Tussauds in het museum toe te laten. Om Shakespeare en van den Ende op ingenieuze wijze te verenigen. Om Lady Gaga en Ludwig von Beethoven aan één tafel te zetten. Zonder de drang om daar vervolgens commentaar op te leveren. Of de bittere bijsmaak je lelieblanke ziel aan de duivelse barbaren te hebben verpatst.

In het VPRO-televisieprogramma Sarah’s Barbaren interview ik kunstenaars die zonder schroom of schaamte de barbaarse cultuur onderdeel maken van hun werk. Zoals Brits kunstenares Sarah Maple die zich laat inspireren door Walt Disney. Of pro-skater Ed Templeton die Street Art naar het museum brengt. Of Lana del Rey, de zangeres die handig gebruik maakt van YouTube, zonder daarmee haar muzikaliteit te verkwanselen. Ze zijn er wel degelijk: kunstenaars die geen angst hebben voor de barbaren, maar hen begrijpen en toelaten.

Misschien is Lady Gaga later de Beethoven van nu.

Doet die suggestie je huiveren? Welnu, die huivering is de verlamming. Die huivering is wat ons tegenhoudt een eigen draai te geven aan de cultuur van spectaculariteit die verandering afdwingt. Cultuurfatalisme verlamt. De echte vijand van onze cultuur, zijn de grootste kunstliefhebbers. Zij die krampachtig de infiltratie van toegankelijkheid en spectaculariteit bevechten. Zij die tot het einde ‘hun’ lezing van de beschaving bewaken. Alsof ze door een winkelruit de barbaren aanschouwen. Terwijl die ruit in wezen een spiegel is; het gehate beeld een reflectie van henzelf.

Want de waarheid is dit: de barbaren, dat zijn wij. Niet de tieners die hier pas over twintig jaar de bakens komen verzetten. Maar wij, lezers van deze krant: wij zijn barbaren omdat we leven, of leren te leven met de gloednieuwe paradigma’s van een barbaarse cultuur.

Ik rond af met een quote. Nee, niet eentje van Winston Churchill, Friedrich Nietzsche of één van die andere usual suspects die zich zo nu en dan in opiniestukken manifesteren met een parmantige soundbite. Ik eindig met de woorden van een eenentwintigse-eeuwse populaire televisieheld: marketingkoning Don Draper uit de hitserie Mad Men. Hij zei ooit: ‘Change isn’t good or bad. It just is.’ Stop met huiveren en schamperen. Verandering is. Doe er wat mee!

Ingekorte versie van de speech uitgesproken op 12 januari in de Amsterdamse Stadsschouwburg, zoals gepubliceerd in NRC en NRC.Next.

Deze middag om half vijf start The Experience van ComMotie: een wervelende middag vol debat, muziek en andere prikkels. Zoals mijn keynote speech over barbaarse kunsten. Vandaag ook te lezen in NRC en NRC.Next. Toegang deze middag is gratis, dus kom, kom, kom! Verslag over de middag volgt morgen op deze plek…

www.commotie.nu

Wie meer wil horen: over dit onderwerp hou ik een keynote speech in de Amsterdamse Stadsschouwburg, op 12 januari. Kijk op www.commotie.nu.